Bệnh hen khẹc (hay còn gọi là bệnh CRD – Chronic Respiratory Disease) ở gà là một bệnh lý đường hô hấp phổ biến, thường do nhiều nguyên nhân kết hợp gây ra. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

1. Nguyên nhân trực tiếp (Tác nhân gây bệnh)

Vi khuẩn Mycoplasma gallisepticum (MG): Đây là thủ phạm chính gây ra bệnh hen khẹc mãn tính ở gà. Vi khuẩn này tấn công trực tiếp vào hệ thống hô hấp, làm tổn thương niêm mạc khí quản và túi khí.
Vi khuẩn kết hợp (Bội nhiễm): Khi gà đã nhiễm Mycoplasma, sức đề kháng suy giảm, các loại vi khuẩn cơ hội khác dễ dàng xâm nhập và làm bệnh trầm trọng hơn, phổ biến nhất là:
- Escherichia coli (E. coli): Gây viêm màng bao tim, viêm gan, viêm túi khí nặng (hội hợp CRD ghép E. coli).
- Ornithobacterium rhinotracheale (ORT): Vi khuẩn gây viêm đường hô hấp cấp và mãn tính.

2. Nguyên nhân từ virus (Bệnh nền đường hô hấp)

Các bệnh do virus làm tổn thương đường hô hấp tạo điều kiện tiên quyết cho vi khuẩn hen khẹc bùng phát:

Newcastle (Gà rù): Gây khó thở, vươn cổ kêu khẹc, kết hợp triệu chứng thần kinh và tiêu chảy.
IB (Viêm phế quản truyền nhiễm): Gây tiếng kêu rít, khẹc, gà giảm đẻ trứng rõ rệt.
ILT (Viêm thanh khí quản truyền nhiễm): Gây khó thở nặng, gà ho ra máu, vươn cổ ngáp khí.
APV (Virus viêm mũi khí quản ở gia cầm): Gây sưng phù đầu, chảy nước mắt, nước mũi.

3. Nguyên nhân từ môi trường và quản lý (Yếu tố thuận lợi)

Môi trường sống kém chất lượng là ngòi nổ kích thích bệnh bùng phát từ các mầm bệnh tiềm ẩn trong cơ thể gà:

Khí độc chuồng nuôi: Nồng độ khí Amonia (NH3) và Hydrogen sulfide (H2S) quá cao do phân gà không được dọn dẹp sạch, độn chuồng ẩm ướt làm bỏng niêm mạc đường hô hấp.
Thông thoáng kém: Chuồng trại bí bách, thiếu oxy, độ ẩm cao là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn và virus phát triển.
Bụi: Độn chuồng quá khô, nhiều bụi gây kích ứng phổi và khí quản của gà.
Thay đổi thời tiết đột ngột: Giao mùa, nhiệt độ ngày và đêm chênh lệch lớn, gió lùa trực tiếp vào chuồng khiến gà bị nhiễm lạnh.

4. Nguyên nhân từ chăm sóc và dinh dưỡng

Stress: Gà bị căng thẳng do mật độ nuôi quá dày, vận chuyển đường dài, tách đàn, hoặc tiêm phòng sai kỹ thuật.
Dinh dưỡng kém: Thức ăn thiếu hụt vitamin (đặc biệt là Vitamin A giúp bảo vệ biểu mô hô hấp), thiếu khoáng chất và protein làm suy giảm hệ miễn dịch tự nhiên của đàn gà.

Hướng dẫn phòng bệnh hen khẹc

Để phòng bệnh hen khẹc (CRD và các bệnh đường hô hấp) cho đàn gà hiệu quả, cần áp dụng đồng bộ cácbiện pháp an toàn sinh học, quản lý môi trường và chủ động dùng thuốc/vắc-xin phòng bệnh.

1. Vệ sinh và quản lý môi trường chuồng nuôi

Môi trường sống sạch sẽ là yếu tố quyết định để ngăn mầm bệnh bùng phát:

Mật độ nuôi hợp lý: Tránh nuôi quá dày gây bức bối, thiếu oxy.
- Gà con: 10 – 15 con/ $m^2$ .
- Gà giò/thịt: 5 – 7 con/ $m^2$ .
Đảm bảo thông thoáng và khô ráo: Chuồng trại cần thoáng mát về mùa hè, kín gió vào mùa đông. Chất độn chuồng (trấu, xơ dừa) phải luôn khô ráo, tơi xốp, không để bị ẩm mốc hoặc bết dính.
Xử lý khí độc: Dọn dẹp phân định kỳ, sử dụng các chế phẩm sinh học (men vi sinh) trộn vào độn chuồng để khử mùi hôi và giảm khí NH3, H2S.
Sát trùng định kỳ: Phun thuốc sát trùng chuồng nuôi và khu vực xung quanh 1 – 2 lần/tuần. Giữ máng ăn, máng uống luôn sạch sẽ, thay nước hằng ngày.

2. Chủ động phòng bệnh bằng vắc-xin

Vì hen khẹc thường khởi phát do virus làm tổn thương đường hô hấp trước, việc tiêm phòng các bệnh nền là bắt buộc:

Bệnh Newcastle (Gà rù): Nhỏ mắt/mũi hoặc tiêm phòng theo đúng lịch trình vắc-xin (thường làm lúc gà 3-5 ngày tuổi, nhắc lại lúc 3 tuần tuổi và định kỳ).
Bệnh IB (Viêm phế quản truyền nhiễm): Sử dụng vắc-xin phòng IB kết hợp với Newcastle từ giai đoạn gà con.
Bệnh ILT (Viêm thanh khí quản truyền nhiễm): Tiêm hoặc nhỏ phòng ở vùng có dịch hoặc các hộ nuôi gà đẻ, gà thịt quy mô lớn.

3. Tăng cường sức đề kháng và dinh dưỡng

Cung cấp đủ dinh dưỡng: Thức ăn đảm bảo chất lượng, cân đối năng lượng và protein theo từng giai đoạn phát triển của gà.
Bổ sung Vitamin và khoáng chất: Định kỳ trộn Vitamin A (giúp bảo vệ niêm mạc đường hô hấp), Vitamin C và các chất điện giải vào nước uống để tăng sức đề kháng, nhất là trong các thời điểm thời tiết thay đổi hoặc gà bị stress.

4. Quy trình phòng bệnh bằng kháng sinh định kỳ (Biện pháp chủ động)

Đối với vi khuẩn Mycoplasma (gây hen khẹc mãn tính) rất khó trị dứt điểm nếu đã nhiễm nặng, vì vậy cần phòng ngừa từ sớm:

Giai đoạn gà con (1 – 3 ngày tuổi): Dùng kháng sinh phổ rộng kết hợp trị Mycoplasma (như Tylosin, Tiamulin, hoặc Doxycycline) trong 2-3 ngày đầu để diệt mầm bệnh truyền từ gà mẹ.
Các thời điểm nhạy cảm: Khi chuyển chuồng, tách đàn, thời tiết giao mùa hoặc trước và sau khi tiêm phòng vắc-xin 1-2 ngày, nên cho gà uống phòng kháng sinh kết hợp vitamin trong 2 – 3 ngày để ngăn ngừa bội nhiễm.